सप्रेम नमस्कार.

आपले विचार योग्य वाटतात.

एखादा शब्द बोजड किंवा हलकाफुलका वाटणे, खटकणे किंवा न खटकणे, हे सर्व सवयीवर अवलंबून असते. सवयीमुळे माणसाला स्वतःच्या घामाचा दुर्गंध जाणवतच नाही. सवयीमुळे तोचतोच शब्द ऐकून ऐकून सोपा-सहज वाटू लागतो. एखादा शब्द अंगवळणी (खरं म्हणजे कानवळणी) पडला की तो बोजड वाटेनासा होतो, खटकेनासा होतो. डिस्ट्रिब्यूशन हा शब्द सहज, सोपा, हलकाफुलका वाटून वितरण, वाटप हे शब्द का खटकावे? मला हे सर्व अनाकलनीय (साध्या-सोप्या (??) इंग्रज्युद्भव शब्दांत – इम्पॉसीबल टू अण्डरस्टॅण्ड) वाटते.

काही लोकांच्या मते मराठी शब्द जोडाक्षरयुक्त असल्यामुळे उच्चारायला कठीण आणि किचकट असतात आणि म्हणूनच आपण ते वापरत नाही. पण खरं म्हणजे शब्दांचा सतत वापर हेच शब्द रूढ होण्याचे सर्वात मोठे कारण असते. आणि हे तत्व केवळ अर्थपूर्णच नव्हे तर अयोग्य व चुकीच्या शब्दांना देखिल व सोप्याच नव्हे तर बोजड शब्दांना देखिल लागू आहे. त्याचमुळे वितरण किंवा वाटप यापेक्षा डिस्ट्रिब्यूशन हा शब्द आपल्याला लवकर सुचतो. तीच गोष्ट कम्प्लीट (पूर्ण, संपूर्ण, पुरा), स्टार्ट (सुरुवात, आरंभ), स्पीड (वेग), ट्यूसडे (मंगळवार), ब्रेन (मेंदू), इण्टेस्टाईन (आतडे), स्टमक (पोट, जठर), फर्स्ट (पहिला, प्रथम, आधी), लास्ट मंथ (गेला महिना), ड्राय (कोरडा, सुका, वाळलेला), अट्ट्रॅक्टिव्ह (मोहक, आकर्षक, मनोवेधक), एण्ड (शेवट, अखेर), फास्ट (जलद, गतिमान, वेगवान, शीघ्र, जलदगती), स्लो (मंद, संथ, धीमा), मर्डर (हत्या, खून), ऑब्झर्वेशन (निरीक्षण), ग्रेट (महान, थोर, मोठा), एअरोप्लेन/प्लेन (विमान), क्रेझी (चक्रम, वेडपट, मूर्ख, विचित्र, लहरी), ट्वेण्टी-फिफ्थ (पंचवीसावा), प्रॉब्लेम (समस्या, आपत्ती, कटकट, अडचण, अडथळा, अडसर, हरकत, दोष, अपाय, दुखापत), टेन्शन (दडपण, चिंता, ताण, धाकधुक, विवंचना, काळजी), ट्यूसडे ऍण्ड फ्रायडे (मंगळवार आणि शुक्रवार), ग्रुप (गट, संघ, चमू, समूह, झुंड, मंडळ, कळप, जथा, युथ, पथक, टोळी, वृंद, ताफा, वर्ग, संच, गण (शिष्यगण), परिवार (मित्रपरिवार), डिस्ट्रॉय (नाश करणे), क्लोज (बंद), मार्केट (बाजार, मंडई), एक्स्चेंज (अदलाबदल), पोल्यूशन (प्रदूषण), रिक्वेस्ट (विनंती), एट्सेट्रा (इत्यादी)…. अशा अनेक शब्दांची. इंग्रजीमध्ये अक्षरे एकामागून एक वेगळी लिहिली जात असल्यामुळे त्यातील जोडाक्षरे डोळ्यांस दिसत नाहीत, पण बहुसंख्य इंग्रजी शब्दात ती असतातच. त्यामुळे मराठी भाषेतच जोडाक्षरे आहेत हा गैरसमज करून घेऊ नये. खरं पाहता शुद्धलेखन, स्पेलिंग, उच्चार इत्यादी बाबतीत मराठी, किंबहुना सर्वच संस्कृतोद्‌भव भाषा इंग्रजीहून कितीतरी बर्‍या आहेत. पण तरीही सवईने आपल्याला इंग्रजी सोपी वाटते कारण ती तशी डोक्यात बसली असते.

असे शेकडो-हजारो इंग्रजी शब्द सांगता येतील की ते मराठीहून अधिक क्लिष्ट असूनही आपण मराठी शब्दांबद्दलच नाके मुरडतो पण इंग्रजी शब्द सहजपणे वापरतो. इथे इंग्रजीबद्दलच्या धाकामुळे, आदरामुळे “दुसर्‍याचा तो बाळ्या, आपलं मात्र कारटं”. अशी उलटी म्हण वापरावी लागेल. (किंवा घरातील आईपेक्षा दूरच्या मड्डमेचा रुबाब व धाक अधिक वाटतो.)

पुण्यात फुले मंडई हा शब्द बोजड वाटत नाही, पण मुंबईत त्यालाच क्रॉफर्ड मार्केट हा बोजड व परका शब्द अधिक सोपा, साधा, आपलासा वाटतो. मुंबईत पाटीवरील सेनापती बापट मार्ग, वीर सावरकर मार्ग, कर्वे रस्ता, भालेराव मार्ग अशी नावे फार कृत्रिम वाटत नाहीत पण पुण्यात मात्र कसोशीने सेनापती बापट रोड, लक्ष्मी रोड, गोखले रोड, टिळक रोड, कर्वे रोड असेच म्हटले/लिहिले जाते.
—————–
आता रूढ झालेले अनेक शब्द लोकांना सुरूवातीला खटकले होते. काही मंडळींनी सावरकरांची खूपच टिंगल केली होती. पण आज वाचनालय, नगरपिता (आता नगरसेवक), नगरपालिका, इत्यादी, स्वतः, शासनव्यवस्था, न्यायससंस्था, लोकसभा, राज्यसभा, संसद, राज्यघटना, आमदार, विधानसभा, चळवळ-आंदोलन, राष्ट्रीय एकात्मता, संचारबंदी, असे हजारो शब्द नीटपणे रूढ झाले आहेत. दिनांक, क्रमांक, अनुक्रमांक, लोकसंख्या, जनगणना, कृपया, नगरपालिका, वाचनालय, शास्त्रज्ञ, सामान्य ज्ञान, अभ्यासक्रम, जीवशास्त्र, आंदोलन, चळवळ, अभियंता, प्रशस्तिपत्र, अर्थसंकल्प, बोलपट, महापौर, स्थायी समिती, स्वाक्षरी, स्थानक, आयुक्त, कोषाध्यक्ष, मध्यंतर, प्रेक्षागृह, टंक, दिनदर्शिका, धनादेश, महापौर, हुतात्मा, स्वनातीत, महाविद्यालय, मुख्याध्यापक, नौदल, दूरध्वनी, दूरदर्शन, चित्रपट, अधोरेखित, नौदल, दूरध्वनी, दूरदर्शन, चित्रपट, अधोरेखित, व्यंगचित्र, क्रीडांगण, उत्तरदायित्व, लाभांश, ध्वनिमुद्रिका, उत्तीर्ण, ध्वनिमुद्रिका, सेवानिवृत्त, पदच्युत, सार्वजनिक, सेवानिवृत्त, पदच्युत, ग्रंथपाल, बलात्कार, नभोवाणी, तथाकथित, बलात्कार, नभोवाणी, तथाकथित, रुग्णालय, प्रमाणपत्र, ध्वनिक्षेपक, इतिवृत्त (रिपोर्ट), बालवाडी, अंगणवाडी, प्रबोधिनी (अकॅडेमी) “इत्यादी”, इत्यादी. यातील बरेचसे शब्द आता इतर भारतीय भाषांमध्येही स्वीकारले जाऊन तिथे देखिल नीट प्रस्थापित झाले आहेत. सावरकरांनी आपले लेख, पुस्तके, नाटके, कविता, भाषणे यांच्या द्वारे हजारो उत्तम, नवीन संस्कृतोद्भव मराठी शब्द प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला व ते बर्‍याच प्रमाणात यशस्वी झाले देखिल. आज असे शब्द मराठी मध्ये इतके एकजीव झाले आहेत की ते नव्याने योजलेले किंवा प्रचारात नसलेले शब्द होते यावर आपला विश्वासच बसू नये. अर्थात आज सावरकरादींच्या तोडीचा, मराठी-संस्कृत-इंग्रजी या भाषांचेच नव्हे तर संस्कृतीचे देखिल यथायोग्य ज्ञान असणारा, विद्वान सापडणे कठीणच.

नीट विचार केला तर – इत्यादी, स्वतः, बलात्कार, सार्वजनिक, असे अनेक (आज साधे वाटणारे) शब्दसुद्धा मराठीत नव्हते जे आपण आज सहजपणे वापरतो हे लक्षात येते. वरीलप्रमाणे विविध नवीन संकल्पनांना प्रतिशब्द योजणे आपण केलेच नसते व बर्‍याच वेळा केवळ षोक म्हणून मराठीत असलेल्या शब्दांच्याजागी हिंदी व इंग्रजी शब्दांचे रोपण चालूच ठेवले असते तर आज मराठीत नव्वद टक्क्यांहून अधिक परकीय शब्द आले असते. मग तशा भाषेला मराठी म्हणावे की एक इंग्रजी-हिंदीची बोलीभाषा?

अतिरेक नसावा हे योग्यच. पण ती लक्ष्मणरेषा कशी ठरवायची? दहा शब्दांच्या वाक्यात आठ शब्द इंग्रजी भाषेतील वापरायचे (पल्लवी जोशी) मग ते वाक्य मराठी समजायचे की इंग्रजी? इंग्रज ते वाक्य आपले म्हणून मान्य करतील का? म्हणून त्याला मराठी म्हणायचे का? आणि वर आपण “स्वभाषेचा अभिमान जरूर असावा त्याबद्दल दुमत नाही.” असे म्हणायचे, स्वाभिमान धरायचा तो कोणाच्या भाषेचा?

माझ्या मते अपरिहार्य व अत्यावश्यक असेल तेव्हा परभाषेतील शब्द जरूर स्वीकारावेत. पण त्यांना मुक्तद्वार ठेवू नये.

क०लो०अ०

सप्रेम नमस्कार.

आपले म्हणणे पटले.

१. पत्तन म्हणजे पतन (पडणे) नव्हे. पत्तन म्हणजे descending, alighting, coming down इत्यादी.

२. अर्थात आपला पत्तन शब्दाशी संबंधच नाही. कारण विमानपत्तन हा केंद्र सरकारी हिंदी पंडितबाबूंनी शोधून काढलेला शब्द आहे. मराठीमध्ये airport साठी विमानतळ असा शब्द आहे आणि त्यात मला काहीच वावगे दिसत नाही. “भारतीय विमानतळ प्राधिकरण’ हा शब्द का अयोग्य वाटतो हे मला समजत नाही. शेवटी एखादा शब्द योग्य की अयोग्य, हलका की बोजड, सुंदर की असुंदर, सोपा की क्लिष्ट, आपलासा की परका हे सर्व आपल्या सवयीवर अवलंबून असते. ऐकून ऐकून एखादा शब्द अंगवळणी (कानवळणी?) पडला की तो आपलासा वाटू लागतो. नाहीतर परका, नकोसा वाटतो, बरेच दिवस न भेटलेल्या मित्रासारखा.

मातृभाषेलाही आपण न वापरून दूर लोटतो आणि परके शब्द जवळ करतो. मातृभाषेचा अतिरेक नसावा हे योग्यच. पण ती लक्ष्मणरेषा कशी ठरवायची? दहा शब्दांच्या वाक्यात आठ शब्द इंग्रजी भाषेतील वापरायचे (पल्लवी जोशी) मग ते वाक्य मराठी समजायचे की इंग्रजी? इंग्रज ते वाक्य आपले म्हणून मान्य करतील का? नाही. म्हणून मग त्याला मराठी म्हणायचे का? आणि वर आपण “स्वभाषेचा अभिमान जरूर असावा त्याबद्दल दुमत नाही.” असे म्हणायचे, स्वाभिमान धरायचा तो कोणाच्या भाषेचा?

माझ्या मते अपरिहार्य व अत्यावश्यक असेल तेव्हा परभाषेतील शब्द जरूर स्वीकारावेत. पण त्यांना मुक्तद्वार ठेवू नये.

क०लो०अ०

खरं सांगायचं तर बऱेच जुने शब्द आज इतिहास जमा झालेले आहेत. पुर्वी जे शब्द अगदी नेहेमीच्या वापरात होते, ते पण आज मुलांना समजत नाही. जुने जे खरे मराठी वांग्मयातले शब्द आहेत तेच आपण आज वापरु शकत नाही, आणि असे नविन विचित्र शब्द तयार करण्यासाठी वेळ खर्ची घालतो. मला हे म्हणायचे आहे की नविन मराठी शब्द बनवण्याने काही विशेष साध्य होणार नाही असे वाटते, पण तुमचे म्हणणेही पटते की भाषा अजून समृध्द होईल. मराठी मधे जे संस्कृत शब्द घेतले आहेत ते पण अगदी जसेच्या तसे संस्कृत व्याक्रणासहित घेतले आहेत. त्याला मराठी व्याकरण लावलेले नाही.तसेच काही शब्द इंग्रजी घेतले तरीही काही हरकत नसावी.

आजही बघाल तर दूरदर्शन बघितला असे कोणीही म्हणत नाही, किंवा दूरमुद्रक , हे असे शब्द कोणीच वापरत नाहीत- मग असे शब्द तयार करुन काय फायदा? असेही वाटते.. कारण कदाचित मॅटर ऑफ कन्व्हिनिअन्स असावं- . त्याच सोबत जे साधे सोपे शब्द आहेत जसे दिग्दर्शक , नेपथ्य , संपादक वगैरे हे शब्द आवर्जुन वापरले जातात.

जे जुने खरे मराठी शब्द आहेत त्यांची काळजी आधी घ्यावी -ते काळाच्या ओघात नामशेष होऊ नयेत म्हणून, आणि मग नंतर नविन मराठी (विरोप, जालनिशी वगैरे प्रमाणे) भाषा बनवण्याचा प्रयत्न करावा. आज ज्याला बघावं तो आपलं मराठी करण करण्याचा प्रयत्न करीत असतो, आणि मग विरोप सारखे शब्द प्रचलीत होतात. त्या मुळे मराठीचे काय चांगले होते आहे ते कळत नाही. या उलट माझं मत तर असं आहे की जे शब्द इंग्रजी आहेत ते तसेच ठेवले तरीही हरकत नाही. आज मेज हा शब्द टेबल साठी कोणीच वापरत नाही.

अर्थात हे माझे मत आहे,पण तुमच्या मता बद्दल पण मला पुर्ण आदरच आहे. प्रतिक्रिये करता पुन्हा एकदा आभार.

बघा आपल्याकडे प्रतिभेची कमतरता नाहिये मात्र आपण “बाहेरच्यांनी सांगितल्याशिवाय स्विकारायचे नाही” ह्या रोगाने ग्रस्त आहोत… हेच प्रकर्षाने जाणवेल…

पण मी एक शब्द बनवलाय हां . फायरफॉक्स ला अग्निजंबूक
कसा आहे ?